Hoeveel autobiografie en echte emoties durf je bloot te geven in je verhalen?
Deze maand bij Sofi Kelleri: Non-fictie & de mens achter de pen.
Er is een bijzonder moment waarop een schrijver begint te twijfelen.
Je hebt een scène geschreven die je na aan het hart ligt. De emoties zijn echt, de herinnering is scherp en de woorden lijken bijna vanzelf op papier te zijn gekomen. Je leest de passage opnieuw en denkt: Ja, dit is precies hoe het voelde.
En dan komt de volgende gedachte.
Oei. Als ik dit publiceer, gaat iemand misschien begrijpen over wie ik schrijf.
Je kijkt naar je tekst. Je cursor knippert. Je overweegt een paar zinnen te schrappen, een naam te veranderen of de hele passage te vervangen door iets veiligs over het weer.
Welkom in de wondere wereld van de kwetsbare auteur!
Want schrijven is niet alleen een kwestie van inspiratie, grammatica en de juiste komma op de juiste plaats. Soms betekent het ook dat je jezelf tegenkomt op een bladzijde waarvan je liever had gehad dat ze leeg bleef.
Hoeveel van jezelf stop je in een verhaal? Mag een personage jouw angsten hebben, jouw fouten maken of jouw verdriet verwoorden? En wanneer wordt persoonlijke eerlijkheid een vorm van zelfonthulling waar je later misschien spijt van krijgt?
Laten we het daar eens over hebben. Met open vizier, een beetje humor en zonder dat we meteen onze volledige familiegeschiedenis op tafel moeten leggen.
1. Je hoeft geen open boek te zijn om een goed boek te schrijven
Er bestaat een hardnekkig idee dat een schrijver pas echt overtuigend wordt wanneer hij alles durft bloot te geven.
Alsof je pas een geloofwaardige auteur bent wanneer je de lezer toegang geeft tot je diepste angsten, je pijnlijkste herinneringen en dat ene familiegeheim waarover tijdens verjaardagsfeestjes al dertig jaar zorgvuldig wordt gezwegen.
Maar zo eenvoudig is het niet.
Kwetsbaarheid is geen wedstrijd waarin degene die het meest onthult automatisch de beste schrijver wordt.
Je kunt een aangrijpende roman schrijven zonder dat ieder personage een rechtstreeks kopietje van jezelf is. Je kunt over verlies vertellen zonder de lezer je volledige rouwgeschiedenis te bezorgen. En je kunt een geloofwaardig personage creëren dat iets meemaakt wat jij nooit persoonlijk hebt ervaren.
Wat telt, is niet hoeveel persoonlijke informatie je prijsgeeft, maar hoe eerlijk en overtuigend je het menselijke aspect van je verhaal weet weer te geven.
Misschien schrijf je over een vrouw die haar leven opnieuw moet opbouwen na een moeilijke periode. Misschien creëer je een man die worstelt met schuldgevoelens of een personage dat zich jarenlang achter humor heeft verscholen.
Je hoeft niet exact hetzelfde te hebben meegemaakt om die emoties te begrijpen, te onderzoeken en zorgvuldig te beschrijven.
Je eigen ervaringen kunnen daarbij een vertrekpunt zijn. Ze hoeven niet het volledige eindproduct te vormen.
En gelukkig maar. Anders zou iedere auteur die een moordmysterie schrijft eerst een bijzonder ingewikkeld curriculum vitae moeten voorleggen.
2. De dunne lijn tussen autobiografie en fictie
Veel verhalen ontstaan uit iets persoonlijks.
Een ontmoeting die je is bijgebleven. Een conflict dat je anders heeft leren kijken. Een periode waarin je jezelf opnieuw moest uitvinden. Een gebeurtenis die op het eerste gezicht klein leek, maar achteraf een grote invloed bleek te hebben.
Soms sluipt zo'n ervaring bijna ongemerkt een verhaal binnen.
Je schrijft een personage dat dezelfde twijfels heeft als jij. Je geeft een scène een emotionele lading die je herkent uit je eigen leven. Of je laat een dialoog ontstaan die verdacht veel lijkt op iets wat je jaren geleden zelf hebt gezegd.
Dat is niet alleen normaal, het kan je werk ook bijzonder krachtig maken.
Toch is het nuttig om onderscheid te maken tussen verschillende vormen van schrijven.
-
Autobiografie: je vertelt over je eigen leven en ervaringen, met de bijbehorende verantwoordelijkheid om zorgvuldig met feiten en herinneringen om te gaan.
-
Autobiografische fictie: je gebruikt persoonlijke ervaringen als inspiratie, maar bewerkt gebeurtenissen, personages en omstandigheden tot een fictief verhaal.
-
Volledig verzonnen fictie: je creëert een verhaal dat niet rechtstreeks op je eigen ervaringen gebaseerd hoeft te zijn, maar waarin je wel emoties, observaties en inzichten uit het echte leven kunt verwerken.
Die grenzen zijn niet altijd messcherp. Een roman kan sterk autobiografisch aanvoelen zonder een letterlijke weergave van het leven van de auteur te zijn.
Het belangrijkste is dat je zelf weet wat je met je materiaal doet. En dat je tegenover je lezers geen waargebeurde feiten suggereert die je in werkelijkheid hebt verzonnen.
Een ervaring mag veranderen wanneer je haar omzet in fictie. De waarheid over wat je publiceert, verdient wel zorgvuldigheid.
3. Echte emoties: waarom herkenbaarheid belangrijker is dan spektakel
Een personage hoeft geen dramatische tragedie mee te maken om de lezer te raken.
Soms volstaat een klein moment.
Een vader die niet weet hoe hij zijn volwassen dochter moet vertellen dat hij trots op haar is. Een vrouw die na een moeilijke dag in de auto blijft zitten omdat ze nog even niet naar binnen wil. Een man die tijdens een familiefeest hartelijk lacht, terwijl hij zich eigenlijk een buitenstaander voelt.
Het zijn herkenbare situaties waarin weinig spectaculairs gebeurt, maar waarin veel voelbaar wordt.
Als schrijver kun je proberen om zulke momenten te begrijpen vanuit de emotie die eronder ligt.
Niet alleen: Wat gebeurde er?
Maar ook: Wat betekende het voor die persoon? Wat durfde hij niet te zeggen? Wat wilde ze verbergen? En waarom was dat zo moeilijk?
Daarvoor hoef je je eigen emoties niet letterlijk in het verhaal te kopiëren. Je kunt wel putten uit momenten waarop je zelf onzeker was, teleurgesteld raakte, iets moest loslaten of onverwacht steun kreeg.
Denk bijvoorbeeld aan het verschil tussen deze twee zinnen.
“Hij was verdrietig omdat zijn huwelijk was geëindigd.”
En:
“Hij zette twee kopjes op tafel. Pas toen hij de koffie inschonk, besefte hij dat hij al wekenlang nog altijd voor twee personen zorgde.”
De tweede zin legt niet uit wat de lezer moet voelen. Ze toont een klein detail waarin het verdriet zichtbaar wordt.
Dat is vaak precies waar emotie haar kracht vindt: niet in het luidste drama, maar in wat mensen proberen te verbergen, vast te houden of niet onder woorden kunnen brengen.
En nee, je hoeft niet op iedere pagina iemand te laten huilen. Een verhaal waarin iedereen voortdurend instort, zou zelfs voor een dramatische televisieserie behoorlijk vermoeiend worden.
4. Hoe eerlijk moet je zijn tegenover jezelf?
Schrijven over persoonlijke ervaringen kan verrassend confronterend zijn.
Je begint aan een scène die je al jaren in je hoofd hebt zitten. Aanvankelijk lijkt alles duidelijk. Je weet wie wat heeft gedaan, wie gelijk had en wie zich beter eens grondig had moeten bezinnen.
Maar wanneer je begint te schrijven, ontdek je misschien dat de werkelijkheid ingewikkelder was.
Misschien heb je zelf ook fouten gemaakt. Misschien begreep je de andere persoon destijds niet. Misschien waren er omstandigheden die je toen niet zag, of herinner je je een gebeurtenis vandaag anders dan tien jaar geleden.
Dat zijn interessante momenten voor een auteur.
Je hoeft jezelf niet mooier voor te stellen dan je was. Maar je hoeft jezelf evenmin op iedere bladzijde te veroordelen.
Probeer vooral nieuwsgierig te blijven.
Wat wist je toen? Wat weet je nu? Welke overtuiging heb je ondertussen bijgesteld? En welke vragen zijn nog altijd onbeantwoord?
Een eerlijke schrijver hoeft niet overal een sluitende conclusie aan te verbinden. Soms is het voldoende om te laten zien hoe iemand met een ervaring worstelt en hoe zijn kijk op de wereld daardoor verandert.
Ook twijfel mag in een verhaal bestaan.
Sterker nog, twijfel kan een personage bijzonder menselijk maken.
Want laten we eerlijk zijn: de meeste mensen lopen niet door het leven met een helder stappenplan, drie inspirerende citaten en een perfect ingevulde agenda. We proberen dingen, maken fouten, herstellen wat we kunnen en doen de volgende dag opnieuw ons best.
Dat levert soms betere verhalen op dan een held die altijd precies weet wat hij moet doen.
5. Wanneer wordt kwetsbaarheid te persoonlijk?
En dan komen we bij de vraag waar veel auteurs liever even omheen lopen.
Niet alles wat je hebt meegemaakt, moet ook gepubliceerd worden.
Je kunt een ervaring belangrijk vinden en toch beslissen dat ze privé blijft. Je kunt een emotie gebruiken als inspiratie zonder de gebeurtenis waarop ze gebaseerd is volledig te beschrijven.
Dat is geen lafheid. Het is een bewuste keuze.
Stel jezelf bij een gevoelige passage een paar vragen:
-
Dient deze informatie het verhaal, of wil ik vooral iets kwijt?
-
Ben ik bereid om deze tekst ook over enkele jaren nog publiek te laten bestaan?
-
Deel ik iets over mezelf, of onthul ik onbedoeld ook het privéleven van iemand anders?
-
Heb ik voldoende afstand om deze gebeurtenis eerlijk en zorgvuldig te beschrijven?
-
Zou het verhaal sterker worden wanneer ik bepaalde details weglaat?
Dat laatste is bijzonder interessant.
Schrijvers denken soms dat meer informatie automatisch meer diepgang betekent. In werkelijkheid kan het weglaten van details juist ruimte creëren voor betekenis.
Je hoeft niet uit te leggen wat iemand tijdens ieder gesprek dacht, voelde en vreesde. Een blik, een stilte of een onverwachte handeling kan soms meer vertellen.
Bovendien is er een verschil tussen iets schrijven omdat je het oprecht wilt onderzoeken en iets publiceren omdat je op dat moment nog midden in de emotie zit.
Soms helpt het om een tekst eerst te schrijven en pas later te beslissen wat ermee gebeurt.
Laat hem een paar dagen, weken of langer liggen. Lees hem opnieuw wanneer de eerste emotionele intensiteit wat is afgenomen. Je kunt dan beter beoordelen of de passage nog steeds bijdraagt aan je verhaal.
Je mag alles opschrijven wat je nodig hebt om iets te begrijpen. Je hoeft niet alles te publiceren wat je hebt opgeschreven.
6. En de mensen die zichzelf in jouw verhaal herkennen?
O, ja. De familieleden, voormalige collega's, oude vrienden en andere personen die plotseling denken: “Wacht eens even. Dat gaat toch niet toevallig over mij?”
Vooral bij autobiografische fictie kan dat een gevoelig punt zijn.
Je verandert misschien de naam van een personage, verhuist het verhaal naar een andere stad en geeft de betrokken persoon plotseling een hond in plaats van een kat.
Maar als de rest van de gebeurtenissen herkenbaar blijft, is die vermomming niet noodzakelijk voldoende.
Denk daarom zorgvuldig na over privacy en mogelijke gevolgen. Combineer waar passend kenmerken van verschillende personen, verander niet-essentiële omstandigheden en vermijd details die iemand onnodig herkenbaar maken.
Maar let op: het veranderen van namen of enkele details biedt niet automatisch juridische bescherming. Bij gevoelige of potentieel schadelijke beschrijvingen van herkenbare personen kan professioneel juridisch advies verstandig zijn.
Vraag je ook af wat het doel van een bepaalde passage is.
Wil je een ervaring onderzoeken, een maatschappelijke situatie zichtbaar maken of een personage geloofwaardig neerzetten? Dan kun je vaak hetzelfde inzicht overbrengen zonder iemand herkenbaar aan de schandpaal te nagelen.
Wil je vooral nog eens duidelijk maken wie er volgens jou destijds ongelijk had? Dan is het misschien tijd voor een kop koffie, een wandeling of een hoofdstuk dat voorlopig in de map 'niet publiceren' blijft staan.
Je verhaal mag persoonlijk zijn. Het hoeft geen afrekening te worden.
7. Gebruik je emoties als materiaal, niet als verplichting
Er is nog een andere valkuil: het idee dat een auteur altijd vanuit persoonlijke pijn moet schrijven om geloofwaardig te zijn.
Dat is niet zo.
Sommige schrijvers vinden het heerlijk om persoonlijke ervaringen te verwerken. Andere auteurs werken liever vanuit observaties, onderzoek, verbeelding of gesprekken met mensen.
Beide werkwijzen kunnen prachtige resultaten opleveren.
Je hoeft geen traumatische ervaring openbaar te maken om een overtuigend personage te creëren. Je hoeft ook niet telkens opnieuw een pijnlijke herinnering op te halen om een emotionele scène te schrijven.
Als een passage je bijzonder zwaar valt, mag je pauzeren. Je mag een scène overslaan en later terugkomen. Je mag een personage een andere achtergrond geven. En je mag besluiten dat een bepaald verhaal op dit moment niet geschreven hoeft te worden.
Schrijven kan helpen om ervaringen te ordenen, maar het is geen gegarandeerde vorm van therapie. Als het werken aan bepaalde herinneringen je ernstig van streek maakt, is het verstandig om afstand te nemen en zo nodig steun te zoeken.
Je bent in de eerste plaats een mens. Pas daarna ben je de auteur die een deadline probeert te halen.
En deadlines, hoe belangrijk ze ook lijken, hebben zelden een uitzonderlijk goed ontwikkeld inlevingsvermogen.
8. Een kleine oefening: schrijf dezelfde scène op drie manieren
Wil je ontdekken hoeveel van jezelf je in je verhalen wilt verwerken? Probeer dan eens deze oefening.
Neem een herinnering aan een moeilijk gesprek, een teleurstelling of een onverwacht mooi moment. Kies bij voorkeur iets wat je voldoende kunt bekijken zonder jezelf te dwingen om een ervaring te herbeleven die je liever met rust laat.
Schrijf vervolgens drie korte versies.
Versie 1 – De feiten
Beschrijf wat er gebeurde. Wie was aanwezig? Wat werd gezegd? Wat veranderde er?
Versie 2 – De emotie
Beschrijf wat de gebeurtenis voor jou betekende. Wat voelde je, wat dacht je en wat kon je op dat moment niet uitspreken?
Versie 3 – De fictie
Verplaats de kern van de ervaring naar een ander personage. Verander de omstandigheden en laat het personage reageren op een manier die misschien verschilt van hoe jij destijds reageerde.
Lees de drie versies daarna naast elkaar.
Welke versie vertelt het duidelijkste verhaal? Welke versie voelt het meest authentiek? En welke versie geeft je voldoende vrijheid om de ervaring te onderzoeken zonder meer prijs te geven dan je wilt?
Je hoeft niet noodzakelijk één versie te kiezen. Misschien ontdek je dat de feitelijke beschrijving de basis vormt, dat de emotionele versie je helpt de personages beter te begrijpen en dat de fictieve versie uiteindelijk het beste in je boek past.
Dat is precies de bedoeling: ontdekken wat je persoonlijke ervaring aan het verhaal kan toevoegen.
Niet méér onthullen om het onthullen. Wel bewuster schrijven.
9. De kwetsbare auteur is niet de auteur zonder grenzen
Misschien is dat wel de belangrijkste les van dit alles.
Kwetsbaarheid betekent niet dat je jezelf volledig moet blootgeven. Het betekent evenmin dat je iedere emotie moet uitleggen of ieder geheim moet onthullen.
Kwetsbaarheid kan ook zitten in het erkennen van onzekerheid. In een personage dat niet weet wat het juiste antwoord is. In een schrijver die durft toe te geven dat een situatie ingewikkelder was dan hij aanvankelijk dacht.
Soms vraagt dat moed. Soms vraagt het vooral geduld.
En soms vraagt het de wijsheid om een passage te schrappen die je met veel emotie hebt geschreven, maar die het verhaal uiteindelijk niet beter maakt.
Dat laatste is misschien minder romantisch dan het beeld van de schrijver die huilend achter zijn laptop zit terwijl de muze zachtjes op het toetsenbord tikt.
Maar het hoort er ook bij.
De kracht van een auteur zit niet alleen in wat hij durft te vertellen. Ze zit ook in de keuzes die hij maakt over hoe, waarom en voor wie hij dat vertelt.
Tot slot: hoeveel van jezelf mag er in een verhaal zitten?
Het antwoord is eenvoudig: zoveel als jij bewust wilt delen en als het verhaal werkelijk nodig heeft.
Je persoonlijke ervaringen kunnen je werk diepgang geven. Je emoties kunnen personages geloofwaardig maken. Je herinneringen kunnen deuren openen naar thema's die voor veel lezers herkenbaar zijn.
Maar je hoeft jezelf niet uit te leveren om een goede schrijver te zijn.
Misschien herken je jezelf in een personage. Misschien zit er een stukje van jouw geschiedenis in een dialoog, een beslissing of een kleine handeling die niemand anders bijzonder zou vinden.
Misschien begrijpt alleen jij waarom een bepaalde scène zo belangrijk voor je is.
Dat is allemaal prima.
Een boek hoeft geen volledige bekentenis te zijn. Het mag een onderzoek zijn, een ontdekking, een poging om iets te begrijpen wat je nog niet helemaal kunt verklaren.
En soms is fictie juist de ruimte waarin je een moeilijke waarheid kunt benaderen zonder haar letterlijk uit te spreken.
Dus wanneer je de volgende keer twijfelt over een persoonlijke passage, vraag jezelf dan niet alleen af: “Durf ik dit te vertellen?”
Vraag ook: “Waarom wil ik dit vertellen? Wat voegt het toe? En voel ik me goed bij de keuze om het met mijn lezers te delen?”
Daar vind je vaak het antwoord.
Want achter iedere auteur zit een mens. Een mens met herinneringen, overtuigingen, vreugde, verdriet, blunders en misschien een paar verhalen die voorlopig beter in een gesloten lade blijven.
En precies die mens maakt het schrijven interessant.
Je hoeft niet je hele leven op papier te zetten om iets echts te vertellen. Soms volstaat één eerlijke zin om een wereld zichtbaar te maken.
Over Sofi Kelleri
Bij Sofi Kelleri draait schrijven om verhalen, mensen en de wereld waarin we leven. In de reeks ‘Non-fictie & de mens achter de pen’ onderzoeken we wat er gebeurt wanneer kennis, persoonlijke ervaringen en menselijke emoties samenkomen op papier.
Want achter elk verhaal schuilt een schrijver. En achter elke schrijver zit een mens die zelf mag bepalen welke deuren opengaan, welke gesloten blijven en welke verhalen nog even moeten rijpen.
Tot de volgende bladzijde!
Reactie plaatsen
Reacties